Czy naprawdę wiemy, co młodzi ludzie powinni czytać?
Kompas Jutra daje nauczycielom języka polskiego większą swobodę w wyborze tekstów. Nie znika klasyka, ale lista lektur przestaje być tak szczelnie zamkniętym kanonem, a nauczyciel ma mieć większą możliwość dopasowania książek do potrzeb konkretnej grupy.
I bardzo mnie ta zmiana interesuje. Ale pojawia się też pytanie:
kto właściwie wie, co młodzi ludzie chcieliby czytać?
Bo nie jestem pewna, czy wystarczy zamienić klasykę XIX-wieczną na książki, które my, dorośli, uznajemy dziś za wartościową literaturę współczesną. To nadal może być wybór dorosłych dla młodych.
A jeśli jednym z celów zmiany ma być rozbudzanie czytelnictwa, być może warto zacząć nie od pytania:
„Co powinni przeczytać?”,
ale od:
„Co sprawi, że będą chcieli przeczytać kolejną książkę?”
Współczesna nie znaczy automatycznie atrakcyjna
Książka może być świetnie napisana, nagradzana, ważna społecznie i polecana przez dorosłych ekspertów. I nadal kompletnie nie trafić do trzynastolatka. Podobnie jak tekst należący do klasyki może jednego ucznia zachwycić, a dla innego pozostać przede wszystkim kolejną przeszkodą do pokonania przed sprawdzianem. Samo przesunięcie daty wydania książki nie rozwiąże więc problemu.
Jeśli chcemy budować czytelnictwo, potrzebujemy chyba czegoś więcej: prawdziwego miejsca na wybór, różne poziomy trudności, różne gatunki i różne potrzeby czytelnicze. Kompas Jutra daje tu pewną przestrzeń — szczególnie poprzez większą autonomię nauczyciela i udział uczniów w wyborze części tekstów. I dobrze byłoby tej przestrzeni nie wypełnić natychmiast kolejnym „kanonem właściwych książek”.
A może polski próbuje robić zbyt wiele naraz?
Im dłużej uczę, tym częściej wraca do mnie jeszcze jedno pytanie. Czy na języku polskim nie próbujemy jednocześnie realizować dwóch trochę różnych kursów?
Pierwszy to kurs języka i komunikacji. Uczeń powinien nauczyć się sprawnie czytać. Rozumieć instrukcję, artykuł, wiadomość, opowiadanie. Umieć znaleźć informację, wyciągnąć wniosek, rozpoznać intencję autora. Powinien potrafić jasno powiedzieć, co myśli, napisać zrozumiały tekst, argumentować, rozmawiać z drugim człowiekiem.
To zresztą dobrze współgra z kierunkiem reformy, która mocno podkreśla komunikację, czytanie ze zrozumieniem i praktyczne wykorzystywanie wiedzy.
Drugi to kurs literatury i kultury. Tu jest miejsce na historię literatury, konteksty, tradycję, język artystyczny, interpretację coraz trudniejszych tekstów. Na Mickiewicza, Słowackiego, Kochanowskiego — i na pytanie, dlaczego te utwory są częścią naszej kultury. Tylko czy wszyscy uczniowie muszą uczestniczyć w obu tych kursach dokładnie na tym samym poziomie?
Dwa poziomy?
Wyobrażam sobie model, w którym podstawą dla każdego jest bardzo solidny kurs języka polskiego: czytanie ze zrozumieniem, komunikacja, tworzenie wypowiedzi i praca z książkami, które są dla młodego człowieka dostępne i mają szansę uruchomić potrzebę czytania.
A obok niego bardziej zaawansowany kurs literacki dla tych, którzy chcą wejść głębiej. Nie po to, żeby kogokolwiek pozbawić kontaktu z kulturą. Przeciwnie. Może dzięki temu klasyka przestałaby być czymś, przez co trzeba przeprowadzić wszystkich za wszelką cenę, a stałaby się propozycją intelektualnego wyzwania dla tych, którzy są już gotowi, żeby z niej naprawdę skorzystać.
Oczywiście taki podział rodzi kolejne pytania: kiedy dokonywać wyboru? Jak uniknąć zbyt wczesnego etykietowania uczniów? Jak zagwarantować wszystkim wspólny kod kulturowy? Nie mam na nie prostych odpowiedzi. Ale chyba warto je zadawać.
Bo może celem nie powinno być „przerobienie książki”
Jeśli uczeń kończy szkołę, znając tytuły kilkunastu ważnych dzieł, ale nie sięga po książki, nie rozumie czytanego tekstu i nie potrafi jasno wyrazić własnej myśli, trudno mówić o sukcesie edukacji polonistycznej. Dlatego większa swoboda w doborze lektur może być naprawdę ważną zmianą. Pod jednym warunkiem. Że odważymy się wykorzystać ją nie tylko do stworzenia nowej listy książek, które dorośli uważają za dobre dla dzieci.
Może trzeba też zapytać samych młodych.
Co czytacie?
Jakie teksty porzucacie po dwudziestu stronach?
Co sprawiło, że zarwaliście noc dla książki?
Czego nie chcecie czytać i dlaczego?
Bo jeśli chcemy, żeby czytali, ich odpowiedzi powinny być częścią tej rozmowy.
