Są takie lekcje, o których wiemy wcześniej. Można je zaplanować, przygotować materiały, wydrukować karty pracy i spokojnie pomyśleć o kolejnych etapach. Są też takie, które pojawiają się nagle. Zastępstwo. Klasa szósta. Język polski. I pytanie: co zrobić, żeby te czterdzieści pięć minut nie było tylko „przeczekaniem”?
Tym razem wystarczyła jedna grafika.
Jeden obraz, wiele historii
Na ekranie pojawił się pusty peron. Wieczór. Mokra nawierzchnia odbijająca światła. Pociąg w oddali. A na ławce pozostawione rzeczy: plecak, książka, szalik, termos, pluszowy miś. Nie wiadomo, do kogo należą, dlaczego zostały zostawione ani nawet, czy właściciel lub właścicielka zaraz wróci.
I właśnie o to chodzi. Obraz nie opowiada gotowej historii. Daje jedynie kilka śladów. Resztę trzeba zauważyć, połączyć i dopowiedzieć.
Najpierw patrzymy
Zaczynam od bardzo prostego ćwiczenia: “Widzę – myślę – zastanawiam się.“
Uczniowie i uczennice zapisują:
Widzę… – to, co rzeczywiście znajduje się na ilustracji.
Myślę, że… – swoje przypuszczenia.
Zastanawiam się… – pytania, które pojawiają się podczas oglądania obrazu.
To dobry moment, żeby porozmawiać o różnicy między obserwacją a interpretacją. Na ławce stoi plecak” to fakt. „Ktoś zostawił go w pośpiechu” – już interpretacja. Niby drobiazg, a jednak ważny. Uczymy się przecież nie tylko czytać teksty. Uczymy się także czytać obrazy, sytuacje i znaki.
Detektywi szczegółu
Kolejny krok to szukanie tropów. Każda para wybiera trzy elementy grafiki i próbuje odpowiedzieć na pytanie: Co ten szczegół może nam powiedzieć o wydarzeniach?
Pluszowy miś może sugerować obecność dziecka. Mokra nawierzchnia może znaczyć, że przed chwilą padało. Pociąg w oddali może być tym, którym ktoś właśnie odjechał. Albo tym, na który ktoś czekał. Każdy trop uruchamia kolejne pytania. I właśnie wtedy zaczyna się opowieść.
Myślę – Czuję – Działam
W kolejnym etapie wykorzystuję schemat, do którego często wracam:
Myślę – Czuję – Działam.
Uczniowie wybierają bohatera lub bohaterkę historii i próbują wejść w jego albo jej perspektywę.
Co ta osoba myśli?
Co czuje?
Co zrobi za chwilę?
Nie chodzi o znalezienie jednej poprawnej odpowiedzi. Chodzi o to, aby odpowiedź była spójna i wynikała z tego, co można zobaczyć na ilustracji. To ćwiczenie jest dla mnie szczególnie ważne, bo łączy interpretację z próbą spojrzenia na sytuację z cudzej perspektywy. A wtedy język polski przestaje być tylko analizą tekstu.
Pięć zdań. Ani jednego więcej
Na koniec pojawia się zadanie pisarskie. Uczniowie mają stworzyć historię składającą się dokładnie z pięciu zdań. W opowieści powinny pojawić się: miejsce, bohater lub bohaterka, problem albo tajemnica, zwrot akcji i zakończenie.
Ograniczenie liczby zdań okazuje się bardzo pomocne. Trzeba zdecydować, co naprawdę jest potrzebne. Nie można „rozpisać się” bez planu. Każde zdanie musi coś wnosić. Dla tych, którzy chcą więcej, można dodać kolejne warunki: użycie porównania, epitetu albo wyrazu dźwiękonaśladowczego.
Ta sama ilustracja, zupełnie inne historie
Najciekawszy moment przychodzi wtedy, gdy zaczynamy czytać teksty. Ten sam plecak, peron i pociąg. A jednak jedna historia opowiada o dziecku, które zgubiło bagaż, druga o ucieczce, trzecia o niespodziewanym spotkaniu, a jeszcze inna zamienia zwyczajną stację w początek opowieści z tajemnicą.
I wtedy można zadać ostatnie pytanie:
Dlaczego patrząc na ten sam obraz, stworzyliśmy tak różne historie?
To dobry punkt wyjścia do rozmowy o interpretacji, doświadczeniu, wyobraźni i perspektywie.
Zastępstwo nie musi oznaczać „lekcji zapchajdziury”
Lubię takie pomysły, bo nie wymagają wielu materiałów ani długich przygotowań. Wystarczy obraz, tablica i kartka. A jednak podczas jednej lekcji pojawiają się: obserwacja, wnioskowanie, interpretacja, rozwijanie słownictwa, budowanie narracji, praca nad spójnością tekstu i próba wejścia w perspektywę drugiego człowieka.
Czyli całkiem sporo jak na lekcję przygotowaną właściwie „z niczego”. I chyba właśnie takie zastępstwa lubię najbardziej. Nie wtedy, kiedy próbuję na siłę zrealizować cudzy plan, ale wtedy, kiedy udaje się stworzyć przestrzeń do myślenia, czucia i działania.
